Kleszczowe zapalenie mózgu – co je wywołuje i do czego może prowadzić – lekarz z Centrum Medycznego CMP radzi

Kleszczowe zapalenie mózgu – co je wywołuje i do czego może prowadzić – lekarz z Centrum Medycznego CMP radzi

Kleszczowe zapalenie mózgu (nazywane również odkleszczowym zapaleniem mózgu) jest chorobą odzwierzęcą wywoływaną przez wirusa KZM. Znane są trzy podtypy wirusa KZM: dalekowschodni, syberyjski i europejski. Te trzy podtypy wirusa są ze sobą blisko spokrewnione, lecz zachorowania wywoływane przez nie mają różny przebieg i nasilenie. Europejski podtyp wirusa występuje głównie w Europie i zachodniej Rosji. W centralnej części Rosji dominuje jego syberyjski podtyp. Dalekowschodni podtyp występuje endemicznie w Chinach, Japonii i dalekowschodniej Rosji, jest także bardziej zjadliwy i częściej powoduje śmiertelny przebieg choroby. Potencjalnym zachorowaniem na kleszczowe zapalenie mózgu objęty jest cały obszar Polski, a zachorowania występują najczęściej od kwietnia do listopada, zdarzają się jednak także w pozostałych miesiącach.

Wirus KZM jak i bakteria Borrelia (powodująca boreliozę) przenoszone są przede wszystkim przez kleszcze. Wirusa KZM kleszcze przenoszą dużo rzadziej niż bakterię Borrelia, jednakże przebieg kleszczowego zapalenia mózgu może być znacznie poważniejszy niż borelioza. Do zakażenia wirusem KZM może dojść natychmiast po ukąszeniu kleszcza, gdyż wirus jest obecny w jego ślinie i przedostaje się z nią bezpośrednio do krwi. Ukąszenie przez kleszcza nie jest jednak jedynym sposobem zakażenia się wirusem KZM. Do zakażenia może dojść także drogą pokarmową np. przez spożycie niepasteryzowanego mleka, zakażonego wirusem zwierzęcia.

Zakażenie wirusem KZM jest najczęściej rozpoznawane jako zakażenie ośrodkowego układu nerwowego. Pomimo tego, że zakażenie wirusem KZM może prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, to w wielu przypadkach może przebiegać bezobjawowo lub jako niecharakterystyczna łagodna choroba gorączkowa, bez zajęcia układu nerwowego.

Objawy zakażenia wirusem KZM

Pierwsze objawy kleszczowego zapalenia mózgu pojawiają się zazwyczaj od tygodnia do dwóch po ukąszeniu przez kleszcza. Początkowo przypominają klasyczne objawy przeziębienia lub grypy i w przypadku braku świadomości, że zostało się ukąszonym przez kleszcza, kleszczowe zapalenie mózgu można pomylić z jedną z tych chorób wirusowych. Kleszczowe zapalenie mózgu przebiega jednak dwuetapowo. Drugi jego etap, o ile do niego dojdzie, może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych. Zakażeniu wirusem KZM towarzyszyć mogą różne – bardziej lub mniej typowe – objawy, które zależą od etapu rozwoju choroby. Rozróżniamy dwa etapy rozwoju choroby, zwane fazami.

Faza zwiastunowa: trwa zwykle od kilku do kilkunastu dni, w trakcie których mogą pojawiać się:

  • często – objawy grypopodobne, tzn. gorączka do 38°C, uczucie ogólnego rozbicia, złe samopoczucie, narastające osłabienie, bóle głowy i mięśni oraz stawów, a także gałek ocznych;
  • rzadziej – niechęć do jedzenia, nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka.

U części zakażonych po fazie zwiastunowej dochodzi do samoistnego wyleczenia. Niestety, u reszty zakażonych, po kilku dniach stosunkowo dobrego samopoczucia, choroba przechodzi w fazę drugą.

Faza neuroinfekcji: następuje po fazie zwiastunowej, gdy pojawiają się objawy zajęcia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) pod różnymi postaciami klinicznymi, takimi jak:

  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (występujące najczęściej) – przebiega z wysoką gorączką, bardzo silnymi bólami głowy, nadwrażliwością na światło i dźwięki, wymiotami i bardzo złym samopoczuciem;
  • zapalenie mózgu – pacjenci doświadczają różnych zaburzeń świadomości; np. narastającej senności, dezorientacji, upośledzenia koncentracji i pamięci;
  • zapalenie mózgu i móżdżku;
  • zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego – jest najrzadszą postacią kliniczną zakażenia wirusem KZM, lecz zapalenie rdzenia kręgowego wiąże się z szybko rozwijającymi się niedowładami kończyn i zaburzeniami czucia.

Należy pamiętać, że kleszczowe zapalenie mózgu wymaga leczenia szpitalnego. Wobec tego w przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów neurologicznych należy bezwzględnie i niezwłocznie zgłosić się do lekarza lub w razie niepokojącego nagłego pogorszenia stanu chorego wezwać pogotowie ratunkowe!


Leczenie i rokowanie zakażonych wirusem KZM

Niestety nie są znane żadne leki przeciwwirusowe dezaktywujące wirusa KZM. W takiej sytuacji pozostaje leczenie objawowe, które polega na podawaniu dożylnie płynów, stosowaniu leków przeciwobrzękowych, przeciwzapalnych, przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, a także na profilaktyce drgawek i odpowiednim żywieniu chorego.

Zakażenie wirusem KZM, które przebiega w postaci kleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zwykle nie daje poważniejszych powikłań i ustępuje bez następstw po kilku dniach leczenia. Jednak u chorych z zapaleniem mózgu i rdzenia kręgowego choroba może doprowadzić do rozwoju poważnych powikłań, takich jak: zaburzenia pamięci i skupienia uwagi (mogące utrzymywać się przez długi czas lub nawet pozostać na stałe), zaburzenia czucia (o różnym nasileniu i czasie trwania), a także niedowładów lub porażeń kończyn, których następstwem są zaniki mięśniowe (wymagające zwykle długotrwałej rehabilitacji). Statystycznie, im starsza jest osoba zakażona wirusem KZM, tym ciężej przebiega kleszczowe zapalenie mózgu i częściej prowadzi do rozwoju istotnych powikłań, w tym trwałych następstw, a nawet śmierci.


Jak zapobiegać zakażeniu wirusem KZM

Najskuteczniejszym środkiem ochronnym przed zakażeniem wirusem KZM jest szczepienie ochronne. Zaś jedynym sposobem zabezpieczania się przed wszystkimi chorobami odkleszczowymi, jest unikanie ukąszeń przez kleszcze, co szczegółowo omówione zostało w artykule dotyczącym boreliozy – krótkie przypomnienie:

  • Szczelnie osłaniamy ciało podczas pobytu na terenach łąkowo-leśnych.
  • Stosujemy repelenty (środki odstraszające kleszcze) zawierające DEET lub permetrynę.
  • Dokładnie przeglądamy całe ciało po każdym powrocie z terenów łąkowo-leśnych.

Ponadto, na terenach łąkowo-leśnych chronimy nasze zwierzęta domowe, które mogą przynieść kleszcza do domu. Należy też pamiętać, że repelenty nigdy nie zabezpieczą nas w 100%. Jak już wspomniano, przed kleszczowym zapaleniem mózgu można się chronić zdecydowanie skuteczniej niż przed boreliozą, gdyż istnieje na nie szczepionka.

Szczepienie przeciw wirusowi KZM

Szczepienie przeciw zakażeniu wirusem KZM jest zalecane szczególnie osobom mieszkającym na terenach endemicznego występowania choroby, ale również osobom wyjeżdżającym tam w celach turystycznych lub zarobkowych; w tym:

  • pracownikom lasów i osobom pracującym przy eksploatacji lasów,
  • funkcjonariuszom straży pożarnej i granicznej na terenach leśnych,
  • rolnikom i ich pracownikom,
  • turystom (pieszym i rowerowym) przemierzającym szlaki leśne i łąki,
  • grzybiarzom i zbieraczom owoców leśnych,
  • młodzieży biwakującej na terenach leśnych oraz uczestnikom obozów i kolonii,
  • osobom spędzającym dużo czasu w lesie, czy na łąkach.

Zaszczepiona może zostać każda osoba dorosła, a także dziecko, które ukończyło pierwszy rok życia. Schemat szczepienia jest następujący:

  • szczepienie podstawowe – 3 dawki zgodnie ze schematem: dawka pierwsza, dawka druga od 1 do 3 miesięcy po dawce pierwszej, dawka trzecia od 5 do 12 miesięcy po dawce drugiej.
  • szczepienie przypominające – stosujemy je by utrzymać zabezpieczające miano przeciwciał; w tym celu konieczne jest podanie dawek przypominających według schematu: pierwsza po 3 latach, a następne co 5 lat; przy czym osobom powyżej 60. roku życia dawkę przypominającą należy podawać co 3 lata.

Osoba chcąca się zaszczepić powinna rozpocząć szczepienie wczesną zimą, gdyż wtedy szczepionka zacznie chronić przed wirusem KZM już w nadchodzącym sezonie aktywności kleszczy. W badaniach dotyczących bezpieczeństwa szczepień, w których obserwowano tysiące pacjentów, nie zanotowano żadnych poważnych, bądź też zagrażających życiu, niepożądanych odczynów poszczepiennych.

Niektóre osoby są uczulone na składniki szczepionki i powinny przed zaczepieniem skonsultować się z lekarzem. Dotyczy to w szczególności osób mających silną alergię na jajko kurze.


lek. Joanna Morawiec

lekarz medycyny rodzinnej w Centrum Medycznym CMP