WZW typu A: objawy, zakażenie, leczenie i szczepienie

WZW typu A, potocznie nazywane żółtaczką pokarmową, to zakaźna choroba wątroby wywołana przez wirusa HAV. Początkowo może przypominać zwykłą infekcję lub zatrucie pokarmowe, dlatego łatwo przeoczyć pierwsze objawy. Niepokój powinny wzbudzić zwłaszcza silne osłabienie, nudności, ból brzucha, ciemny mocz, jasny stolec oraz zażółcenie skóry lub białek oczu.

Co to jest wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A)

WZW typu A to zakaźna choroba wątroby wywołana przez wirusa HAV, czyli hepatitis A virus. W odróżnieniu od WZW B i WZW C, wirusowe zapalenie wątroby typu A nie przechodzi w przewlekłe zapalenie wątroby. Choroba ma zwykle charakter ostry, co oznacza, że rozwija się po określonym czasie od kontaktu z wirusem i z czasem ustępuje.

U części pacjentów choroba może powodować nasilone objawy i wymagać konsultacji internistycznej. Cięższy przebieg częściej dotyczy osób dorosłych, starszych oraz pacjentów z przewlekłymi chorobami wątroby. Rzadko WZW A może prowadzić do ostrej niewydolności wątroby.

Żółtaczka pokarmowa a WZW A – czy to ta sama choroba

W języku potocznym WZW typu A często określa się jako żółtaczkę pokarmową. Określenie „żółtaczka pokarmowa” nawiązuje do typowego sposobu zakażenia WZW A, czyli przeniesienia wirusa do organizmu przez zanieczyszczone ręce, wodę lub żywność. Nie oznacza jednak, że każda żółtaczka ma związek z zakażeniem przewodu pokarmowego.

Żółtaczka to objaw, a nie osobna choroba. Polega na zażółceniu skóry, błon śluzowych lub białek oczu, najczęściej w wyniku podwyższonego stężenia bilirubiny. Może pojawiać się w przebiegu zakażeń wirusowych, chorób wątroby, zaburzeń odpływu żółci, chorób dróg żółciowych, kamicy, niektórych chorób krwi lub działań niepożądanych leków.

Dlatego żółte białka oczu, ciemny mocz, jasny stolec, ból brzucha, nudności, osłabienie lub gorączka wymagają konsultacji lekarskiej, np. gastroenterologiem. Dopiero wywiad, badanie pacjenta i wyniki badań laboratoryjnych pomagają ustalić, czy przyczyną jest WZW A, inna choroba wątroby czy problem niezwiązany z zakażeniem HAV.

WZW A objawy – jak rozpoznać zakażenie

Objawy WZW A nie pojawiają się od razu po kontakcie z wirusem. Okres wylęgania choroby wynosi zwykle od 15 do 50 dni. U części osób zakażenie może przebiegać łagodnie lub skąpoobjawowo, zwłaszcza u małych dzieci. U dorosłych objawy występują częściej i mogą być bardziej nasilone.

Początkowe objawy WZW A mogą przypominać infekcję wirusową, zatrucie pokarmowe albo ogólne osłabienie organizmu. Do najczęściej opisywanych objawów należą:

• zmęczenie i złe samopoczucie,
• gorączka,
• brak apetytu,
• nudności lub wymioty,
• ból albo dyskomfort w jamie brzusznej,
• biegunka,
• ciemny mocz,
• jasny stolec,
• zażółcenie skóry lub białek oczu,
• świąd skóry.

U części pacjentów mogą pojawić się także bóle mięśni, bóle stawów lub ogólne uczucie rozbicia, dlatego obraz choroby bywa początkowo mylony z inną infekcją.

Żółte białka oczu, ciemny mocz i jasny stolec

Żółte białka oczu mają wiele możliwych przyczyn. Mogą wynikać z chorób wątroby, problemów z drogami żółciowymi, kamicy, niektórych zakażeń, chorób krwi albo działania leków. Dlatego nie należy samodzielnie rozstrzygać, że zażółcenie oczu oznacza konkretnie WZW A. W takiej sytuacji potrzebna jest ocena lekarska. U pacjentów z WZW A żółtaczce mogą towarzyszyć także ciemny mocz, jasny stolec, świąd skóry, ból lub dyskomfort pod prawym łukiem żebrowym, nudności i silne zmęczenie.

WZW A u dzieci i dorosłych

WZW A u dzieci, szczególnie młodszych, często przebiega bezobjawowo albo skąpoobjawowo. U dorosłych choroba częściej daje wyraźne objawy, takie jak osłabienie, nudności, ból brzucha, żółtaczka, ciemny mocz i brak apetytu. Ryzyko cięższego przebiegu rośnie z wiekiem oraz u osób z chorobami wątroby.

Ten mechanizm ma znaczenie epidemiologiczne. W krajach, w których poprawiły się warunki higieniczne, mniej osób przechodzi zakażenie w dzieciństwie. Oznacza to, że część dorosłych nie ma odporności wynikającej z wcześniejszego kontaktu z wirusem i może zachorować po ekspozycji na HAV. Dlatego szczepienie przeciw WZW A może być ważnym elementem profilaktyki u osób narażonych na zakażenie.

WZW typu A –jak można się zarazić wirusem HAV

Do zakażenia WZW typu A dochodzi najczęściej wtedy, gdy wirus HAV przedostanie się do ust, na przykład przez zanieczyszczone ręce, wodę, żywność albo bliski kontakt z osobą zakażoną. Dlatego choroba jest silnie związana z higieną rąk, bezpieczeństwem żywności i warunkami sanitarnymi.

Ryzyko zakażenia może wzrastać podczas podróży do miejsc o niższym standardzie sanitarnym, przy spożywaniu żywności przygotowywanej w niepewnych warunkach, przy kontakcie z osobą chorą lub w środowiskach, w których utrudnione jest przestrzeganie zasad higieny.

Droga pokarmowa, brudne ręce, skażona woda i żywność

Do przeniesienia wirusa może dojść, gdy osoba zakażona nie umyje dokładnie rąk po skorzystaniu z toalety, a następnie przygotowuje posiłki, dotyka wspólnych powierzchni albo przedmiotów używanych przez inne osoby. HAV może również znaleźć się w wodzie lub żywności, jeśli doszło do ich skażenia materiałem kałowym.

Podczas podróży należy wybierać wodę butelkowaną z nienaruszonym zamknięciem albo wodę pochodzącą z bezpiecznego źródła. Ostrożność warto zachować również w przypadku lodu, surowych produktów, owoców morza, nieumytych warzyw i owoców oraz żywności przygotowywanej w niepewnych warunkach sanitarnych.

HAV może szerzyć się także w gospodarstwach domowych, placówkach opiekuńczych, przedszkolach, grupach społecznych, wśród osób żyjących w trudnych warunkach sanitarnych oraz podczas kontaktów seksualnych obejmujących kontakt oralno-analny. Zwykły, przypadkowy kontakt, taki jak przebywanie w jednym pomieszczeniu, nie jest typową drogą szerzenia zakażenia.

Czy WZW A może przenosić się przez żywność

WZW A może przenosić się przez skażoną żywność, wodę lub zanieczyszczone ręce, dlatego w potocznym języku bywa kojarzone z tzw. chorobami brudnych rąk. Aktualne publikacje zwracają uwagę na znaczenie HAV jako patogenu przenoszonego przez żywność oraz na potrzebę kontroli sanitarnej w łańcuchu produkcji i dystrybucji żywności.

Dla pacjenta najważniejszy jest praktyczny wniosek:

• znaczenie mają dokładne mycie rąk,
• bezpieczna woda,
• właściwe przygotowywanie posiłków,
• mycie warzyw i owoców,
• unikanie żywności niewiadomego pochodzenia
• przestrzeganie zasad higieny podczas podróży.

Ogniska WZW A opisywano także w krajach rozwiniętych, w tym w związku ze skażoną żywnością, np. mrożonymi owocami jagodowymi. Nie oznacza to, że każdy taki produkt jest niebezpieczny, ale pokazuje, że kontrola sanitarna żywności i higiena pozostają ważne również poza regionami o wysokiej endemiczności.

Czy żółtaczka jest zaraźliwa

To zależy od przyczyny żółtaczki. Jeśli żółtaczka jest objawem WZW typu A, choroba jest zakaźna i może przenosić się na inne osoby. Jeżeli jednak zażółcenie skóry lub białek oczu wynika z innej przyczyny, np. choroby dróg żółciowych, kamicy, zaburzeń odpływu żółci lub niektórych chorób krwi, sama żółtaczka nie musi oznaczać zakaźności.

W przypadku WZW A osoba zakażona może przenosić wirusa HAV jeszcze przed pojawieniem się wyraźnych objawów. Największa zakaźność przypada zwykle na okres 1–2 tygodni przed wystąpieniem żółtaczki lub innych objawów choroby. Po pojawieniu się objawów ryzyko przenoszenia zakażenia zwykle stopniowo maleje, ale dokładne zalecenia dotyczące higieny, izolacji i kontaktu z innymi osobami powinien przekazać lekarz lub sanepid.

WZW A – diagnostyka zakażenia

Objawy WZW A mogą przypominać inne choroby, dlatego rozpoznania nie powinno się stawiać wyłącznie na podstawie samopoczucia pacjenta. Lekarz bierze pod uwagę wywiad, możliwe narażenie na zakażenie, objawy, badanie fizykalne oraz wyniki badań laboratoryjnych.

Próby wątrobowe i bilirubina

W diagnostyce chorób wątroby lekarz może zlecić badania krwi, takie jak ALT, AST, bilirubina, ALP, GGTP oraz inne parametry pozwalające ocenić funkcjonowanie wątroby i ogólny stan pacjenta. Podwyższone próby wątrobowe mogą wskazywać na uszkodzenie komórek wątroby, ale nie mówią jeszcze, jaka jest jego przyczyna.

Podobne nieprawidłowości mogą pojawić się w różnych chorobach, dlatego potrzebna jest interpretacja medyczna. Lekarz może zapytać o podróże, kontakt z osobą chorą, spożywaną żywność i wodę, przyjmowane leki, alkohol, choroby przewlekłe oraz wcześniejsze szczepienia.

Przeciwciała anty-HAV IgM i IgG

Podstawowym badaniem pomocnym w potwierdzeniu świeżego zakażenia HAV jest oznaczenie przeciwciał anty-HAV w klasie IgM. Ich obecność może wskazywać na ostre lub niedawne zakażenie, ale wynik zawsze powinien być oceniany w połączeniu z objawami i pozostałymi badaniami.

Przeciwciała anty-HAV IgG mogą świadczyć o odporności po przebytym zakażeniu lub po szczepieniu. Nie służą jednak samodzielnie do rozpoznawania ostrej choroby. O tym, które badania są potrzebne, powinien zdecydować lekarz. Badanie IgM anty-HAV nie powinno być traktowane jako rutynowy test przesiewowy u osób bez objawów, ponieważ może prowadzić do błędnej interpretacji wyniku.

WZW A leczenie – jak wygląda postępowanie

Nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe, które usuwałoby wirusa HAV z organizmu. Leczenie WZW A jest objawowe i wspierające. Obejmuje odpoczynek, nawodnienie, kontrolę objawów, monitorowanie stanu zdrowia oraz unikanie czynników, które mogą dodatkowo obciążać wątrobę.

W czasie choroby nie należy pić alkoholu. Podczas choroby nie należy również samodzielnie rozpoczynać, odstawiać ani zwiększać dawek leków. Wszystkie preparaty, także dostępne bez recepty, suplementy i środki „na wątrobę”, warto omówić z lekarzem, ponieważ część z nich jest metabolizowana w wątrobie i może wymagać ostrożności.

U części pacjentów konieczna może być kontrola badań laboratoryjnych. W cięższym przebiegu, przy nasilonych objawach, odwodnieniu, zaburzeniach świadomości, dużym osłabieniu lub podejrzeniu ostrej niewydolności wątroby może być potrzebne leczenie szpitalne.

Czy WZW typu A może być groźne – możliwe powikłania

Większość osób z WZW A zdrowieje, ale choroba może być uciążliwa i trwać wiele tygodni. U części pacjentów objawy mogą utrzymywać się dłużej albo nawracać w kolejnych miesiącach po ostrym zachorowaniu.

WZW A nie przechodzi w przewlekłe zapalenie wątroby, ale rzadko może prowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby i ostrej niewydolności wątroby. Ryzyko cięższego przebiegu jest większe u osób starszych, dorosłych pacjentów oraz osób z przewlekłymi chorobami wątroby. Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają zwłaszcza:

• narastająca żółtaczka,
• silne osłabienie,
• zaburzenia świadomości,
• uporczywe wymioty,
• objawy odwodnienia,
• krwawienia,
• silny ból brzucha,
• wyraźne pogorszenie stanu ogólnego.

W takich sytuacjach nie należy czekać na samoistną poprawę. Przy nasilonych objawach konieczne może być pilne zgłoszenie się po pomoc medyczną.

Szczepionka WZW A – kiedy warto rozważyć szczepienie

Szczepienie przeciw WZW A jest jedną z najważniejszych metod profilaktyki. Szczepionka WZW A nie chroni przed WZW B, WZW C ani innymi przyczynami zapalenia wątroby, ale pomaga zmniejszyć ryzyko zachorowania na wirusowe zapalenie wątroby typu A.

O szczepieniu warto porozmawiać z lekarzem szczególnie wtedy, gdy pacjent podróżuje do regionów o wyższym ryzyku zakażenia, pracuje w warunkach zwiększonej ekspozycji, ma chorobę wątroby albo nie wie, czy chorował wcześniej na WZW A lub był szczepiony.

Dla kogo szczepienie przeciw WZW A jest szczególnie zalecane

O kwalifikacji do szczepienia, wyborze preparatu i schemacie dawek decyduje osoba przeprowadzająca kwalifikację do szczepienia. Znaczenie mają między innymi wiek, stan zdrowia, wcześniejsze szczepienia, choroby przewlekłe, plan podróży i ryzyko ekspozycji.

Ile dawek obejmuje szczepienie przeciw WZW A

W przypadku inaktywowanych szczepionek monowalentnych przeciw WZW A standardowy schemat obejmuje zwykle dwie dawki. Drugą dawkę podaje się w odstępie określonym w Charakterystyce Produktu Leczniczego, często po 6–12 miesiącach.

W przypadku szczepionek skojarzonych przeciw WZW A i WZW B schemat może być inny, dlatego o liczbie dawek i terminach szczepienia decyduje osoba przeprowadzająca kwalifikację do szczepienia.

Jeśli odstęp między dawkami się wydłużył, nie należy samodzielnie rozpoczynać całego cyklu od nowa. Dalsze postępowanie warto omówić z osobą przeprowadzającą kwalifikację do szczepienia, która oceni historię szczepień, zastosowany preparat i aktualny stan zdrowia pacjenta.

Gdzie można wykonać szczepienie przeciw WZW A

Szczepienie przeciw WZW A może być wykonane w placówce medycznej, a w określonych warunkach także w aptece oferującej szczepienia dla osób dorosłych. Dostępność usługi, cena, kwalifikacja i koszt podania szczepionki mogą różnić się w zależności od miejsca, preparatu i aktualnych zasad finansowania.

Co zrobić po kontakcie z osobą chorą na WZW A

Po bliskim kontakcie z osobą chorą na WZW A nie należy czekać na pojawienie się objawów. Warto jak najszybciej skontaktować się z lekarzem lub właściwą stacją sanitarno-epidemiologiczną. Znaczenie ma czas od kontaktu, rodzaj narażenia, wiek pacjenta, stan zdrowia, wcześniejsze szczepienie oraz ewentualne choroby przewlekłe.

W określonych sytuacjach możliwa jest profilaktyka poekspozycyjna. Może obejmować szczepienie przeciw WZW A lub immunoglobulinę, ale decyzja zależy od indywidualnej oceny ryzyka. Największe znaczenie ma szybki kontakt ze specjalistą, ponieważ profilaktyka poekspozycyjna ma ograniczone okno czasowe i zwykle powinna być rozważana możliwie szybko po kontakcie.

W praktyce oznacza to, że po kontakcie z osobą chorą najlepiej działać szybko i nie podejmować decyzji samodzielnie. Lekarz lub sanepid pomoże ustalić, czy potrzebna jest obserwacja, badania, szczepienie, immunoglobulina lub inne działania zapobiegawcze.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia WZW typu A

Ryzyko zakażenia WZW typu A można ograniczać przez połączenie higieny, bezpiecznego przygotowywania żywności, ostrożności podczas podróży i szczepienia. Najważniejsze znaczenie ma dokładne mycie rąk wodą z mydłem, szczególnie po skorzystaniu z toalety, po zmianie pieluchy, przed przygotowywaniem posiłków i przed jedzeniem.

W podróży warto pić wodę z bezpiecznego źródła, unikać lodu niewiadomego pochodzenia, zachować ostrożność przy surowych produktach, owocach morza, jedzeniu ulicznym oraz nieumytych warzywach i owocach. W domu i pracy znaczenie ma prawidłowe przechowywanie żywności, czystość powierzchni kuchennych, higiena osób przygotowujących posiłki oraz przestrzeganie zasad sanitarnych.

Szczepienie przeciw WZW A warto rozważyć szczególnie przed podróżami i w grupach zwiększonego ryzyka. Jeżeli pacjent nie wie, czy chorował na WZW A, był szczepiony lub ma odporność, powinien omówić to z lekarzem.