Przewlekłe zmęczenie i objawy trawienne – kiedy lekarz zaleca gastroskopię lub kolonoskopię

Czujesz, jakby Twój mózg pracował na pół gwizdka, a brak energii coraz trudniej tłumaczyć wyłącznie niewyspaniem, stresem czy intensywnym trybem życia? Czasem ciało wysyła subtelne sygnały, które przez długi czas łatwo bagatelizować lub tłumaczyć przemęczeniem. Należą do nich między innymi uczucie ciężkości po posiłkach, wzdęcia, zgaga i dolegliwości brzuszne. Gdy brak sił i spadek koncentracji idą w parze z takimi dolegliwościami ze strony układu pokarmowego, warto przestać zgadywać i skonsultować objawy z lekarzem.

Przewlekłe zmęczenie i mgła mózgowa – objawy, a nie rozpoznanie

Trudności z koncentracją, wolniejsze myślenie, pogorszenie pamięci i poczucie ograniczonej sprawności umysłowej bywają potocznie określane jako mgła mózgowa. Nie jest to jednak odrębna diagnoza medyczna, lecz zespół niespecyficznych objawów o wielu możliwych przyczynach. Mogą być związane zarówno ze stylem życia, jak i ze stanami wymagającymi diagnostyki medycznej. Do możliwych przyczyn należą:

• długotrwały stres,
• zbyt krótki lub nieefektywny sen,
• niedobory składników odżywczych,
• niedokrwistość,
• choroby tarczycy,
• choroby autoimmunologiczne,
• przewlekłe infekcje,
• depresja i zaburzenia lękowe,
• działania niepożądane niektórych leków,
• przewlekły stan zapalny.

Jednym z obszarów branych pod uwagę podczas diagnostyki jest przewód pokarmowy. Jelita i mózg komunikują się ze sobą za pośrednictwem osi jelitowo-mózgowej, czyli dwukierunkowego systemu obejmującego między innymi układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy. Samo istnienie tej osi nie oznacza jednak, że każda mgła mózgowa ma podłoże jelitowe. Znaczenie ma cały obraz kliniczny.

Jak choroby przewodu pokarmowego mogą obniżać poziom energii

Przewód pokarmowy odpowiada nie tylko za trawienie, ale również za wchłanianie składników odżywczych. W jelicie cienkim wchłaniane są składniki potrzebne między innymi do produkcji krwi, pracy układu nerwowego i utrzymania prawidłowego poziomu energii.

Jeżeli przewlekły stan zapalny, zaburzenia wchłaniania lub utrata krwi prowadzą do niedokrwistości albo niedoborów, mogą pojawić się osłabienie, pogorszenie tolerancji wysiłku, duszność, bóle głowy, bladość skóry, kołatanie serca oraz trudności z koncentracją.

Niedobór żelaza i niedokrwistość

Żelazo jest niezbędne do produkcji hemoglobiny, która odpowiada za transport tlenu. Jego niedobór może wynikać z niewystarczającej podaży w diecie, zwiększonego zapotrzebowania organizmu, utraty krwi lub zaburzonego wchłaniania. Krwawienie z przewodu pokarmowego nie zawsze jest widoczne. Może mieć niewielkie nasilenie, przebiegać przewlekle lub pojawiać się okresowo. Pierwszymi objawami mogą być osłabienie i pogorszenie wydolności, natomiast w badaniach laboratoryjnych można stwierdzić obniżone stężenie ferrytyny lub niedokrwistość.

U dorosłych mężczyzn i kobiet po menopauzie z niewyjaśnioną niedokrwistością z niedoboru żelaza szczególnie istotne jest wykluczenie przyczyny w przewodzie pokarmowym. U kobiet miesiączkujących lekarz bierze pod uwagę również obfitość miesiączek i możliwe przyczyny ginekologiczne.  W zależności od sytuacji klinicznej lekarz może wówczas rozważyć ocenę zarówno górnego, jak i dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Decyzja o zakresie diagnostyki zawsze zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta.

Zaburzenia wchłaniania i przewlekły stan zapalny

Zmęczenie może towarzyszyć chorobom wpływającym na wchłanianie składników odżywczych. Jednym z przykładów jest celiakia, która może prowadzić między innymi do niedoboru żelaza, kwasu foliowego lub witaminy B12. Objawy ze strony przewodu pokarmowego nie zawsze są przy tym nasilone. U części pacjentów dominują niedokrwistość, osłabienie, bóle głowy lub problemy z koncentracją.

Diagnostykę celiakii zazwyczaj rozpoczyna się od badań serologicznych wykonywanych podczas stosowania diety zawierającej gluten. U dorosłych z podejrzeniem celiakii gastroskopia z pobraniem wycinków z dwunastnicy zwykle służy potwierdzeniu rozpoznania. Badanie wykonuje się podczas stosowania diety zawierającej gluten. Do czasu zakończenia diagnostyki nie należy samodzielnie przechodzić na dietę bezglutenową. Ograniczenie glutenu może wpłynąć na wyniki badań serologicznych i histopatologicznych, utrudniając potwierdzenie lub wykluczenie choroby.

Innym możliwym mechanizmem jest przewlekły stan zapalny. W nieswoistych chorobach zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zmęczenie może wynikać z aktywności układu odpornościowego, niedokrwistości, niedoborów, bólu, zaburzeń snu oraz działania niektórych leków. U części pacjentów utrzymuje się również wtedy, gdy objawy trawienne są mniej nasilone.

Kiedy zmęczenie i objawy trawienne wymagają konsultacji lekarskiej

Zmęczenie, które utrzymuje się tygodniami, mimo odpowiedniej ilości snu i odpoczynku, warto omówić z lekarzem. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, gdy zmęczeniu towarzyszą dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Czujność powinny wzbudzić przewlekłe lub nawracające bóle brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia, utrata apetytu, uczucie pełności po niewielkich posiłkach lub widoczna krew w stolcu.

Konsultacja jest również wskazana, gdy pojawia się niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, niedobór żelaza utrzymujący się mimo suplementacji, gorączka lub stany podgorączkowe, nocna biegunka albo ból brzucha regularnie wybudzający ze snu, trudności z połykaniem albo wyraźne pogorszenie tolerancji wysiłku.

Pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem rodzinnym, internistą lub gastroenterologiem. Lekarz zbierze wywiad, oceni dotychczasowe wyniki i zdecyduje, czy konieczne są badania laboratoryjne, obrazowe, endoskopowe lub konsultacje innych specjalistów.

Kiedy objawy wymagają pilnej pomocy medycznej

Niektóre objawy mogą wskazywać na ostre krwawienie lub inny stan wymagający natychmiastowej pomocy. Należą do nich:

• wymioty z krwią lub treścią przypominającą fusy z kawy,
• czarne, smoliste stolce,
• nasilone krwawienie z odbytu,
• omdlenie lub zaburzenia świadomości,
• szybko narastające osłabienie,
• nagły albo bardzo silny ból brzucha,
• silny ból brzucha połączony z gorączką, uporczywymi wymiotami lub twardym, napiętym brzuchem.

W przypadku wystąpienia takich objawów nie należy czekać na planową konsultację gastroenterologiczną. Konieczna jest pilna ocena stanu zdrowia przez personel medyczny.

Gastroskopia – kiedy lekarz może zalecić badanie

Gastroskopia umożliwia ocenę przełyku, żołądka i dwunastnicy. Lekarz może rozważyć jej wykonanie, gdy przewlekłemu zmęczeniu towarzyszą dolegliwości dotyczące górnego odcinka przewodu pokarmowego, takie jak nawracający ból w nadbrzuszu, zgaga, nudności, trudności z połykaniem lub uczucie pełności po niewielkim posiłku.

Badanie może pomóc wykryć zmiany powodujące przewlekłą utratę krwi, między innymi nadżerki i owrzodzenia. W określonych przypadkach podczas gastroskopii pobiera się również wycinki do badania histopatologicznego. Ma to znaczenie między innymi w diagnostyce celiakii, ponieważ sam wygląd błony śluzowej dwunastnicy nie zawsze pozwala potwierdzić lub wykluczyć chorobę. Materiał pobrany z błony śluzowej żołądka może być także wykorzystany w diagnostyce zakażenia bakterią Helicobacter pylori, jeśli lekarz uzna takie badanie za zasadne. Zakażenie H. pylori można diagnozować również metodami niewymagającymi gastroskopii, między innymi za pomocą testu oddechowego lub badania antygenu w kale. Wybór metody zależy od sytuacji klinicznej.

Szczególnej uwagi wymagają objawy alarmowe, takie jak niezamierzona utrata masy ciała, krwawienie, trudności z połykaniem lub niedokrwistość bez jasnej przyczyny. Samo obniżone stężenie ferrytyny nie oznacza jednak automatycznie konieczności wykonania gastroskopii. Lekarz bierze pod uwagę także wynik morfologii, wiek, płeć, miesiączkowanie, występujące dolegliwości oraz inne możliwe źródła utraty krwi.

Kolonoskopia w diagnostyce przewlekłego zmęczenia i objawów jelitowych

Kolonoskopia pozwala ocenić jelito grube, a w niektórych przypadkach również końcowy odcinek jelita cienkiego. Lekarz może rozważyć jej wykonanie, gdy zmęczeniu towarzyszą krew w stolcu, przewlekła biegunka, wyraźna zmiana rytmu wypróżnień, nawracające bóle brzucha, niezamierzona utrata masy ciała lub niewyjaśniona niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Badanie może pomóc w rozpoznaniu źródeł krwawienia, zmian zapalnych, polipów oraz innych nieprawidłowości wymagających dalszej diagnostyki. Podczas kolonoskopii lekarz może również pobrać wycinki do badania histopatologicznego, a w odpowiednich przypadkach usunąć wykryte polipy.
O wyborze badania nie decyduje pojedynczy objaw. Lekarz uwzględnia między innymi wiek pacjenta, wyniki badań laboratoryjnych, czas trwania dolegliwości, występowanie objawów alarmowych i obciążenia rodzinne.

Gastroskopia i kolonoskopia podczas jednej sedacji

W określonych przypadkach lekarz może zalecić wykonanie obu badań, szczególnie gdy objawy dotyczą różnych odcinków przewodu pokarmowego albo występuje niewyjaśniona niedokrwistość z niedoboru żelaza. Perspektywa dwóch procedur może budzić stres, zwłaszcza u osób obawiających się bólu, odruchu wymiotnego lub skrępowania.

W Centrum Medycznym CMP Piaseczno gastroskopia i kolonoskopia mogą zostać wykonane tego samego dnia, podczas jednej wizyty i w ramach jednej sedacji dożylnej, jeżeli pacjent zostanie zakwalifikowany do obu procedur. Dzięki temu pacjent odbywa jedną wizytę i przechodzi tylko jeden okres odpoczynku po sedacji.

Jak przygotować się do gastroskopii i kolonoskopii

Prawidłowe przygotowanie wpływa na bezpieczeństwo badania i jakość uzyskanego obrazu. Gastroskopia wymaga pozostania na czczo przez czas wskazany przez placówkę, natomiast przed kolonoskopią konieczne jest dokładne oczyszczenie jelita za pomocą zaleconego preparatu i zastosowanie odpowiedniej diety.

Przed badaniem pacjent powinien poinformować personel medyczny o przyjmowanych lekach i suplementach, chorobach przewlekłych, alergiach, zaburzeniach krzepnięcia, ciąży lub jej podejrzeniu, wszczepionych urządzeniach medycznych oraz wcześniejszych reakcjach na sedację lub znieczulenie. Szczególnego omówienia wymagają leki przeciwkrzepliwe, przeciwpłytkowe, preparaty stosowane w leczeniu cukrzycy oraz środki zawierające żelazo. Nie należy samodzielnie zmieniać dawkowania ani odstawiać leków przed badaniem.

Nie odkładaj diagnostyki utrzymujących się objawów

Być może znasz ten schemat aż za dobrze. Kolejna kawa, suplement lub zmiana diety mogą chwilowo poprawić samopoczucie, ale nie wyjaśnią przyczyny utrzymujących się dolegliwości. Jeśli zmęczenie regularnie powraca i towarzyszą mu bóle brzucha, zgaga, wzdęcia, zaburzenia wypróżniania, niedokrwistość lub niezamierzona utrata masy ciała, warto skonsultować objawy z lekarzem.

Zamiast podejmować kolejną próbę na własną rękę, warto umówić konsultację gastroenterologiczną. Specjalista spojrzy na objawy całościowo, przeanalizuje dotychczasowe wyniki badań i przyjmowane leki, a następnie zaproponuje odpowiedni plan działania. Dalsze postępowanie może obejmować badania laboratoryjne, USG, testy w kierunku celiakii, gastroskopię, kolonoskopię lub inne metody diagnostyczne.

Zamiast po raz kolejny maskować objawy, możesz rozpocząć diagnostykę i sprawdzić, jakie mogą być ich przyczyny. Jeśli czujesz, że zmęczenia nie da się już łatwo wyjaśnić stresem lub niewyspaniem, to dobry moment, by zrobić krok w stronę konkretów.