Kleszczowe zapalenie mózgu: objawy, zakażenie i możliwe powikłania
Kleszczowe zapalenie mózgu, czyli KZM, to jedna z chorób przenoszonych przez kleszcze. Początkowe objawy mogą przypominać zwykłą infekcję, ale u części osób choroba może prowadzić do zajęcia układu nerwowego i poważniejszych powikłań. Warto wiedzieć, jak można zarazić się wirusem KZM, czym różni się on od boreliozy, kiedy zgłosić się do lekarza i jak ograniczyć ryzyko chorób odkleszczowych.
W skrócie
- Kleszczowe zapalenie mózgu to choroba wirusowa przenoszona głównie przez zakażone kleszcze.
- Początkowe objawy mogą przypominać grypę, a u części osób choroba zajmuje układ nerwowy.
- KZM może prowadzić do powikłań neurologicznych, dlatego nasilone objawy wymagają pilnej konsultacji.
- Przed KZM można chronić się szczepieniem, ale nie chroni ono przed boreliozą.
- Nadal ważne są repelenty, odpowiednia odzież, kontrola skóry i szybkie usuwanie kleszcza.
Kleszczowe zapalenie mózgu – co to jest KZM
Kleszczowe zapalenie mózgu, w skrócie KZM, to choroba wirusowa przenoszona głównie poprzez ukąszenie zakażonego kleszcza. Może przebiegać łagodnie, ale u części osób prowadzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, czyli zapalenia mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych lub rdzenia kręgowego. To właśnie ryzyko ciężkiego przebiegu i możliwych powikłań neurologicznych sprawia, że tej choroby nie należy bagatelizować.
Kleszcze występują nie tylko w lasach. Można spotkać je także na łąkach, działkach, w parkach, ogrodach, na skwerach i terenach rekreacyjnych. Ryzyko kontaktu z kleszczem dotyczy więc nie tylko osób pracujących w lesie, ale również spacerowiczów, rowerzystów, biegaczy, dzieci bawiących się na świeżym powietrzu oraz osób spędzających wakacje lub weekendy na terenach zielonych. Kleszcze są szczególnie aktywne od wiosny do jesieni, ale przy łagodnych zimach mogą pojawiać się także poza typowym sezonem.
Jak można zarazić się wirusem KZM
Do zakażenia najczęściej dochodzi po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza. Wirus znajduje się w ślinie kleszcza, dlatego jest przekazywany do organizmu człowieka zaraz po wkłuciu. To ważna różnica w porównaniu z boreliozą, w której szybkie usunięcie kleszcza znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia. W przypadku KZM szybkie usunięcie kleszcza jest nadal ważne, ale nie daje pełnej ochrony przed chorobą.
Rzadszą, choć udokumentowaną drogą zakażenia jest droga pokarmowa poprzez spożycie surowego, niepasteryzowanego mleka lub produktów pochodzących od zakażonych zwierząt, np. kóz, owiec lub krów. Dlatego w rejonach ryzyka warto unikać niepasteryzowanych produktów mlecznych niewiadomego pochodzenia.
KZM a borelioza – najważniejsze różnice
KZM i borelioza są chorobami przenoszonymi przez kleszcze, ale różnią się przyczyną, przebiegiem, leczeniem i profilaktyką. Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową. Borelioza jest chorobą bakteryjną.
Boreliozę leczy się antybiotykami. W przypadku KZM nie ma leczenia przeciwwirusowego działającego przyczynowo na wirusa. Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu jest objawowe i polega głównie na łagodzeniu objawów i obserwacji pacjenta, szczególnie wtedy, gdy dochodzi do zajęcia układu nerwowego.
Jedna z najważniejszych różnic dotyczy profilaktyki. Przed KZM można chronić się szczepieniem. Przeciw boreliozie nie ma obecnie dostępnej szczepionki dla ludzi, dlatego podstawą ochrony przed boreliozą pozostaje unikanie ukąszeń, szybkie usuwanie kleszczy i obserwacja objawów po ukąszeniu.
Kiedy pojawiają się pierwsze objawy KZM
Pierwsze objawy KZM pojawiają się zwykle po kilku lub kilkunastu dniach od zakażenia, najczęściej po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza. Choroba często przebiega dwufazowo. Pierwsza faza może przypominać grypę lub przeziębienie, dlatego łatwo ją zbagatelizować, zwłaszcza jeśli pacjent nie zauważył ukąszenia kleszcza.
W pierwszej fazie mogą wystąpić:
- gorączka,
- osłabienie,
- ból głowy,
- bóle mięśni i stawów,
- nudności,
- złe samopoczucie,
- uczucie rozbicia.
U części osób choroba kończy się na tym etapie. U innych, po kilku dniach poprawy, może rozwinąć się druga faza związana z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego.
Objawy neurologiczne mogą obejmować:
- silny ból głowy,
- wysoką gorączkę,
- wymioty,
- sztywność karku,
- światłowstręt,
- nadwrażliwość na dźwięki,
- senność,
- dezorientację,
- zaburzenia świadomości,
- zaburzenia koncentracji,
- niedowłady,
- zaburzenia czucia.
Jeśli po ukąszeniu kleszcza lub pobycie na terenach zielonych pojawiają się objawy neurologiczne, nie należy zwlekać z konsultacją lekarską.
Kleszczowe zapalenie mózgu – kiedy pilnie zgłosić się do lekarza
Nie każde ukąszenie kleszcza oznacza zakażenie. Warto jednak obserwować organizm przez kolejne tygodnie. Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają objawy sugerujące zajęcie układu nerwowego, szczególnie bardzo silny ból głowy, wysoka gorączka, sztywność karku, wymioty, zaburzenia świadomości, senność, dezorientacja, niedowłady lub zaburzenia czucia.
W przypadku nagłego pogorszenia stanu zdrowia, utraty przytomności, zaburzeń świadomości, objawów neurologicznych lub podejrzenia zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych należy niezwłocznie zgłosić się po pomoc medyczną albo wezwać pogotowie ratunkowe.
Leczenie KZM i możliwe powikłania
Nie ma leczenia przyczynowego kleszczowego zapalenia mózgu. Terapia polega na leczeniu objawowym, czyli m.in. obniżaniu gorączki, łagodzeniu bólu, nawadnianiu, monitorowaniu objawów neurologicznych i zapobieganiu powikłaniom. W cięższych przypadkach konieczne jest leczenie szpitalne.
KZM może prowadzić do powikłań neurologicznych, szczególnie wtedy, gdy choroba przebiega z zapaleniem mózgu, móżdżku lub rdzenia kręgowego. Możliwe następstwa to m.in. zaburzenia pamięci, problemy z koncentracją, przewlekłe bóle głowy, zaburzenia czucia, niedowłady, porażenia kończyn oraz długotrwałe osłabienie. U części pacjentów powikłania mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a niekiedy pozostają trwałe.
Jak zmniejszyć ryzyko chorób odkleszczowych
Ochrona przed chorobami odkleszczowymi opiera się przede wszystkim na ograniczaniu ryzyka ukąszenia i szybkiej reakcji po zauważeniu kleszcza. W przypadku kleszczowego zapalenia mózgu dodatkowe znaczenie ma szczepienie przeciw KZM. Podczas pobytu w lesie, parku, na łące czy działce warto nosić odzież osłaniającą ciało, wybierać jasne ubrania i stosować repelenty przeciw kleszczom, np. z DEET lub ikarydyną, zgodnie z zaleceniami producenta.
Po powrocie z terenów zielonych należy dokładnie obejrzeć skórę, szczególnie pachwiny, pachy, zgięcia kolan, okolice pasa, kark, skórę głowy i okolice za uszami. Jeśli dojdzie do ukąszenia, kleszcza należy usunąć jak najszybciej pęsetą lub specjalnym przyrządem, chwytając go jak najbliżej skóry. Nie należy smarować go tłuszczem, alkoholem ani innymi substancjami.
Szczepienie przeciw KZM chroni przed kleszczowym zapaleniem mózgu, ale nie zabezpiecza przed boreliozą ani innymi chorobami odkleszczowymi, dlatego ochrona przed ukąszeniami pozostaje ważna również po szczepieniu.
Czy przed KZM można się zaszczepić
Przed kleszczowym zapaleniem mózgu można chronić się szczepieniem. To ważna różnica w porównaniu z boreliozą, przeciw której nie ma obecnie dostępnej szczepionki dla ludzi. Szczepienie przeciw KZM jest uznawane za najskuteczniejszą metodę ochrony przed tą chorobą i jej ciężkimi powikłaniami. Szczepienie przeciw KZM nie chroni jednak przed wszystkimi chorobami przenoszonymi przez kleszcze. Dlatego nawet po szczepieniu nadal ważne są repelenty, odpowiednia odzież, kontrola skóry po powrocie z terenów zielonych i prawidłowe usuwanie kleszczy.